Polska – petycja o wycofanie monet o nominale jednego i dwóch groszy

Na stronie Biuletynu Informacji Publicznej opublikowano anonimową petycję o wycofaniu z obiegu monet o nominale 1 i 2 groszy oraz wprowadzeniu zasady zaokrąglania finalnej kwoty płatności gotówkowych do najbliższych wielokrotności 5 groszy. Obok petycji opublikowano również projekt ustawy. Poniższa analiza ma na celu tylko i wyłącznie próbę przedstawienia zagadnienia w szerszym kontekście:

1) Przy zaokrąglaniu w górę („zysk sprzedawcy”) kwota zaokrąglenia miałaby trafiać na specjalny fundusz socjalny, jednak rozwiązanie to rodziłoby dodatkowe koszty administracyjne dla przedsiębiorców i państwa (co zostało zaakcentowane w projekcie).

2) Wycofanie z obiegu wiązałoby się ze stratą statusu prawnego środka płatniczego.

3) Możliwość, w okresie przejściowym, wydawania reszty w monetach 1 i 2 groszy oznaczałaby dalsze krążenie tych monet w obiegu i mogłaby opóźnić proces ich wycofywania, co stoi w sprzeczności z samą ideą reformy.

4) Monety mogłyby być wymieniane w bankach, jednak w praktyce wymiana byłaby ograniczona do pełnych 5 groszy i jej wielokrotności. Konieczne byłoby także umożliwienie bezpłatnego deponowania pełnej kwoty na konto bankowe. Nie należy się spodziewać, że posiadacze kilkunastu monet zdecydują się na wizytę w banku – stąd warto rozważyć zbieranie monet w postaci akcji charytatywnych, mobilne punkty wymiany czy lokalne zbiórki organizowane przez samorządy, instytucje i przedsiębiorstwa.

5) Odebranie statusu prawnego środka płatniczego wiązałoby się z koniecznością zmian w wielu aktach prawnych oraz zaburzyłoby proporcje „stożka monetarnego” – optymalnej liczby nominałów w obiegu – co należałoby skompensować zwiększoną emisją monet 5-groszowych.

6) Zaokraąglanie cen w praktyce wyglądałoby tak:

– jeśli kwota kończy się na 1 lub 2 groszach, zostanie zaokrąglona w dół do 0 groszy, np. 7,82 zł = 7,80 zł

– jeśli kwota kończy się na 3 lub 4 groszach, zostanie zaokrąglona w górę do 5 groszy, np. 6,53 zł = 6,55 zł

– jeśli kwota kończy się na 5 groszach, to nie zostanie zaokrąglona, np. 56,55 zł = 56,55 zł

– jeśli kwota kończy się na 6 lub 7 groszach, zostanie zaokrąglona w dół do 5 groszy, np. 89,17 zł = 89,15 zł

– jeśli kwota kończy się na 8 lub 9 groszach, zostanie zaokrąglona w górę do 0 groszy, np. 59, 99 = 60,00 zł.

W wielu krajach wycofanie monet o niskim nominale polegało na zaprzestaniu ich produkcji i stopniowym wycofywaniu z obiegu, przy jednoczesnym zachowaniu statusu prawnego środka płatniczego. Polski projekt idzie dalej – przewiduje szybkie odebranie tego statusu monetom 1 i 2 groszowym, co odróżnia go od rozwiązań stosowanych np. w strefie euro. Kraje strefy euro, które już stosują zasadę zaokrąglania, to m.in.: Finlandia, Holandia, Irlandia, Włochy, Belgia, Słowacja, Litwa, Estonia. Pozostałe kraje, jak np.: Dania (moneta 25 øre w 2008 r.), Norwegia (w 2012 roku ostatecznie wycofano z obiegu øre), Szwecja (50 öre, 2010 r.), Kanada (1 cent, 2013 r.), Australia (1 i 2 centy, 1992 r.), Czechy (wycofanie halerzy w ogóle), Japonia (seny i riny zostały wycofane z obiegu w 1954 r.) i wiele innych.

Reasumując, dobrym rozwiązaniem byłoby pozostawienie statusu prawnego środka płatniczego, zaprzestanie produkcji i wprowadzania do obiegu, wycofywanie monet na bieżąco oraz bezterminowa możliwość płatności monetami 1 i 2 groszy, uwzględniając zasady zaokrąglania. Zasady zaokrąglania nie powinny mieć zastosowania przy płatnościach bezgotówkowych.

Postulat wycofania z obiegu monet o niskiej sile nabywczej, których koszt produkcji znacząco przewyższa ich wartość nominalną, nie jest w Polsce nowy i na przestrzeni lat pojawiał się wielokrotnie. NBP nie publikuje (w przeciwieństwie do wielu innych banków centralnych) szczegółowych danych na ten temat, dlatego informacje opierają się głównie na szacunkach. Według nich produkcja monety o nominale 1 grosza może kosztować obecnie nawet 8 groszy.

W 2013 r., według biura prasowego NBP, koszt produkcji monet 1- i 2-groszowych wynosił ok. 40 mln zł rocznie, co dawało średnio ok. 5 groszy za monetę 1-groszową. W 2014 r., w celu ograniczenia kosztów, zmieniono skład stopu menniczego (z mosiądzu manganowego (MM 59) na stal powlekaną mosiądzem), co pozwoliło na ich obniżenie o około 50%.

W 2024 roku wybito 309 360 000 jednogroszówek, co przy szacunkowym koszcie 8 groszy za sztukę oznacza łączny wydatek rzędu 24 748 800 zł z kieszeni podatnika. W przypadku monet 2-groszowych, których wybito 70 005 000 sztuk, koszt ich produkcji (zakładając podobny koszt) mógł sięgnąć 5 600 400 złotych:

Nominał	Liczba wybitych sztuk	Wartość nominalna [zł]	Koszt produkcji [zł]	„Strata” (koszt – wartość nominalna) [zł]
1 grosz	309 360 000	3 093 600	24 748 800	21 655 200
2 grosze	70 005 000	1 400 100	5 600 400	4 200 300
Razem	379 365 000	4 493 700	30 349 200	25 855 500

Należy także uwzględnić koszty takie jak magazynowanie, transport i dystrybucja, obsługa w bankach i kasach (maszyny liczące, koszt pracy), bezpieczeństwo i ochrona oraz utylizacja wycofanych monet.

Monety o znikomej sile nabywczej „naturalnie” znikają z obiegu (zgubienie, odłożenie do szuflady, uciążliwe użycie przy wyższych kwotach), co powoduje konieczność dalszej produkcji w celu uzupełnienia niedoborów. Z ekonomicznego punktu widzenia wycofanie jest w pełni uzasadnione. Drugim kluczowym czynnikiem jest odbiór społeczny. W Polsce brakuje pogłębionej dyskusji na ten temat, a największą przeszkodą może być nie tyle rachunek ekonomiczny, ile brak woli politycznej do przeprowadzenia zmian.

Zagadnienie opisane na blogu:
Ukraina – wycofanie monet z obiegu
Stany Zjednoczone Ameryki – zakończenie produkcji jednocentówek
Litwa – ograniczenie stosowania monet 1 i 2 centów do płatności gotówkowych
Słowacja – ograniczenie stosowania monet 1 i 2 centów do płatności gotówkowych
Estonia – ograniczenie stosowania monet 1 i 2 centów do płatności gotówkowych

Warunki użycia informacji i materiałów

Źródło: odniesienia w tekście